Dolina Kościeliska

opis na podstawie przewodnika „Tatry Polskie” Józefa Nyki

Dolina Kościeliska leży na południowy zachód od Zakopanego  i sięga od podnóży regli po główny grzbiet Tatr. Jest drugą co do wielkości w Tatrach Polskich – jej długość wynosi 9 km, obwód 27 km a powierzchnia (rzutowa) 35 km2. Dnem doliny spływa Potok Kościeliski, zbocza to rozstępują się tworząc przestronne kotliny, to zwierają się w bramy skalne, przez które ledwo przeciska się droga.
W górnej części dolina rozszerza się a widnokrąg zamykają grzbiety Tatr Zachodnich z dominującą Bystrą (2248 m n.p.m.)

Wylot Doliny Kościeliskiej znajduje się w Kościelisku, w przysiółku Kiry. Kursują tu busy i autobusy, są parkingi dla samochodów osobowych.  Przysiółek zajmuje dawniejsze polany Kiry (w gwarze kira = zakręt drogi lub rzeki), notowane w dokumentach od roku 1646. Kirę Leśnicką użytkowali górale z Leśnicy, którzy mieli tu szopy na siano. Już w połowie XIX w. był tu tartak i chatki węglarzy, później także leśniczówka przeniesiona ze Starych Kościelisk. Po wojnie stało tu kilka domów.

Dolina odchodzi na południe od szosy. Po lewej, na skraju lasu wznosi się Jarcowa Skałka zbudowana z wapienia, po prawej budynki należące do TPN.
Po 0,5 km (5 min.) dochodzimy do Bramy Kantaka – to osobliwe wrota skalne wycięte przez potok w bloku różowych wapieni. Górale opowiadali ok. 1870 r., że podczas najazdów tatarskich w Dolinie Kościeliskiej znaleźli schronienie mieszkańcy Podhala, a wraz z nimi księżna Kinga ze starosądeckimi klaryskami. Chłopi obsadzili skały Bramy i gdy w nią wjechał oddział Tatarów – przywitali go lawiną kamieni. Kości poległych długo potem bielały nad potokiem i stąd miała powstać nazwa doliny.

Dalej dolina rozszerza się, jej płaskie dno zajmuje urocza polana Wyżnia Kira Miętusia powstała w miejscu wyciętego lasu. Na południowym wschodzie wyłania się w górze Gładkie Upłazińskie, z lewej bieleje nad lasem Kończysta Turnia (1248 m n.p.m.)

Po 1,3 km (15 min.) znajduje się wylot bocznej Doliny Miętusiej. W lewo odchodzą szlaki na Dolinę Małej Łąki oraz na Ciemniak. Droga przekracza Potok Kościeliski i wiedzie wzdłuż Cudakowej Polany. Niebawem osiągamy malowniczą polanę Stare Kościeliska. Na jej skraju stoi kapliczka zwana zbójnicką, choć wystawili ją z pewnością górnicy.

W południowym końcu Starych Kościelisk (od Kir 2,2 km, 30 min.) w lewo odchodzi szlak do Jaskini Mroźnej a 50 metrów dalej – w prawo – szlak na Stoły. Po lewej stronie drogi (przejście przez mostek) bije w trzy strony Źródło Lodowe.

Droga jezdna wciska się teraz w półkilometrowy wąwóz nazywany Bramą Józefa I. Kraszewskiego. U podnóża masywu Stołów (po prawo) uwagę zwraca osobliwej postaci skałka zwana Sową. Nad nią w górze turnia Kazalnica. Po przeciwnej stronie schodzi ścieżka z Jaskini Mroźnej.

Po 4 km (50 min.) dochodzimy do Hali Pisanej. Hala zajmuje dno i wschodnie stoki rozległej kotliny. Ponad lasami piętrzą się białe skały Stołów, Organów, Saturna, Raptawickiej Turni. 150 m od polany w lewo odchodzi szlak do wąwozu Kraków. Nieco dalej szlak prowadzi skalistym lasem świerkowym.

Po 6 km (1h 20 min.) dochodzimy do schroniska na Hali Ornak.

 

Dokąd z Doliny Kościeliskiej?

Na Stoły

Początek szlaku znajduje się u wejścia do Bramy Kraszewskiego, naprzeciwko Lodowego Źródła. Kamienista ścieżka wznosi się 400 m wzdłuż suchego potoczku (rejon odwodnienia krasowego). Przekroczywszy go na wysokości 1040 m pnie się krętą linią po zboczu przez monotonny las świerkowy. Po 1,5 km (35 min.) dochodzimy do polanki stokowej zwanej czasem Stoły Niżne, po 2 km (45 min.) trafiamy na Stoły (Polana na Stołach) – to duża, spadzista łąka. Z polany otwiera się widok na grupę Hrubego Regla (1339 m n.p.m.), strzelisty Giewont (1895 m n.p.m.) i masyw Czerwonych Wierchów (2122 m n.p.m.) Kulminacja masywu Stołów zwana była Suchym Wierchem. Lesista Przełęcz ku Stawku (1382 m n.p.m.) oddziela szczyt od masywu Kominiarskiego Wierchu (1829 m n.p.m.)

Na Przełęcz Iwanicką

Z Ornaku przejście zajmuje około 1 godz.
Nieopodal schroniska „Ornak” żółto znakowany szlak przekracza Małą Polankę, a za potokiem – podmokły cypel Wielkiej Polany Ornaczańskiej. U końca polany ścieżka skręca w prawo i przez las świerkowy wchodzi skosem do Dolinki Iwanickiej (15 min.), przekraczając na wysokości 1170 m n.p.m. widły dwu potoków. Ścieżką podchodzimy 15 min. przy Iwanowskim Potoku. Następnie zakosami wędrujemy ok. 20 min. po zboczu aż do szerokiego siodła przełęczy.

Do Stawu Smerczyńskiego

Z Ornaku przejście zajmuje około 30 min.
Początek szlaku znajdujemy przy rozdrożu w pobliżu schroniska na Ornaku. Kamienista dróżka wiedzie przez las świerkowy. Po około 10 min. wchodzimy do podmokłej depresji, równoległej do płynącego dalej na lewo Tomanowego Potoku. Wyżej szlak wchodzi w rynnę między wałami morenowymi i doprowadza nad północno-wschodni brzeg stawu. Głębokość jeziorka: 5,3 m, średnia: 1,8 m; powierzchnia: 0,75 ha.
Górale uważali jeziorko za bezdenne. Zanotowana w 1845r. legenda mówiła, iż pewien gazda chciał zamienić staw w łąkę, kiedy jednak zabrał się do kopania rowu, głos z głębiny przestrzegł go, że zatopi wszystkie wsie aż do morza.

Przez Tomanową na Ciemniak

Z Ornaku przejście zajmuje około 3 godz. 15 min.
Początek szlaku znajdujemy przy rozdrożu w pobliżu schroniska na Ornaku. Droga wznosi się łagodnie w kierunku południowo-wschodnim, przekraczając trzykrotnie Tomanowy Potok płynący pomiędzy stromym stokiem Żaru (1560 m n.p.m.) a zarośniętym wałem moreny. Z prześwitów w lesie otwierają się widoki na masyw Ornaku. Po 2 km ukazuje się nam Niżnia Polana Tomanowa zwężająca się ku górze. Na wprost Tomanowa Polska (1977 m n.p.m.) z wciętym w nią kotłem polodowcowym Suchej Doliny, na lewo od niej siodło Tomanowej Przełęczy (1686 m n.p.m.)  Po kolejnych 2,5 km wędrówki przed nami Wyżnia Polana Tomanowa. Wprost w górze widoczna Tomanowa Przełęcz, za którą leży Dolina Tomanowa Liptowska uchodząca do Doliny Cichej. Szlak skręca ostro w lewo pod przełęczą, a stara „hawiarska” (górnicza) dróżka wznosi się łagodnie przez starodrzew górnoreglowy. W pewnym momencie przekracza ona dwa ramiona Czerwonego Żlebu rozdzielone skalistą grządką. Dalej perć prowadzi wśród kosówek i rumowisk wapiennych, z pięknymi widokami na Dolinę Tomanową i Pyszną. Osiągnąwszy grzbiet łączący Ciemniak z Niedźwiedziem i Żarem, podchodzimy nim nieco, po czym wędrujemy niezbyt stromo ponad kotłem Kamiennego Tomanowego, opadającym ku wąwozowi Kraków. Dalej idziemy długim trawersem ponad kotłem Zadniego Kamiennego i docieramy do Chudej Przełączki. Dalej szlak wiedzie na stromy i miejscami skalisty grzbiet Twardego Upłazu skąd już nieco łagodniejszym podejściem docieramy na Ciemniak – najdalej na zachód wysunięty szczyt Czerwonych Wierchów.

Do wąwozu Kraków i Smoczej Jamy

150 m od Hali Pisanej odchodzi w lewo szlak do wąwozu Kraków. Dróżka wkracza w skalną gardziel; na prawo wznosi się urwisko Raptawickiej Turnii (Raptawicy),  na lewo zaś Zbójnickie Turnie. U ich stóp urywa się Skała Pisana. Naprzeciwko niej odchodzi w prawo ścieżka do Jaskiń Raptawickiej i Mylnej. Droga wiedzie dalej wzdłuż potoku, który czasami całkowicie traci przepływ powierzchniowy. W odległości 0,5 km od Skały Pisanej dolina rozszerza się, a jej zbocza zajmuje Hala Smytnia. U wylotu Doliny Smytniej widać na prawo od drogi krzyż osadzony w kamieniu dawnego młyna kruszcowego. Droga mija Starą Polanę (po prawej). Nieco dalej trafiamy na drabinę i łańcuchy prowadzące do Smoczej Jamy – niewielkiej jaskini, właściwie krótkiego, stromego korytarza jaskiniowego przebijający skałę na wylot. W samej jaskini przejście jest ubezpieczone łańcuchem. Smocza Jama jest kręta i ciemna, do zwiedzania potrzebna jest latarka. Z jaskini wracamy na Halę Pisaną. Przejście przez wąwóz Kraków i Smoczą Jamę zajmuje około 50 min. i jest to szlak jednokierunkowy.

Jaskinie

W Dolinie Kościeliskiej znajduje się około 200 jaskiń! Największe ich skupiska znajdują się w masywach Organów, Żaru, Kominiarskiego Wierchu i Czerwonych Wierchów. Łączna długość jaskiń Doliny Kościeliskiej wynosi ponad 30 km. Jaskinie powstały w wapieniach i dolomitach w wyniku procesów krasowych. Najstarsze nacieki w Bańdziochu Kominiarskim liczą około 280 tys. lat. Takie systemy jak Mylna czy Mroźna stanowiły przepływ potoków podziemnych. Nieliczne jaskinie znane były w XIX w. (Zbójnickie Okna i Smocza Jama), większość odkryto w II. połowie XX w. W Dolinie Kościeliskiej znajdują się trzy najdłuższe jaskinie Tatr i Polski: Wysoka – Za Siedmiu Progami (9550 m), Miętusia (9340 m) i Bańdzioch Kominiarski (9100 m).

Jaskinia Raptawicka

Z dna Hali Pisanej przejście zajmuje około 15 min.
Znajduje się ona w posadzie Raptawickiej Turni (Raptawicy), ok. 180 m powyżej dna doliny.
Dojście do jaskini: od wąwozu Kraków, naprzeciwko Skały Pisanej; ścieżka odchodzi około 100 m powyżej wypływu spod Pisanej Skały, wiedzie kamiennymi schodkami przez skałki i las na piarżyste zbocze pod ścianami. Ścieżka do Jaskini Mylnej odchodzi w lewo, my zaś idziemy pod górę stromym rumowiskiem wapiennym, a pod koniec 15-metrową ścianką (łańcuch, niewielkie trudności).

Jaskinia tworzy wielką, dwuczłonową komorę o rozmiarach 41 x 10 m i wysokości 10-15 m. Zejście na dno ułatwia drabina 3,5 metrowej wysokości. Dno pokrywają złomy wapienia, gdyż pieczara powstała podobno wskutek zapadnięcia się niżej leżących próżni pochodzenia przepływowego. Boczne korytarze kończą się ciasnymi szczelinami, łączna ich długość wynosi 140 m.

Jaskinia Mylna

Z dna Hali Pisanej przejście zajmuje około 15 min.
Dojście do jaskini: od wąwozu Kraków, naprzeciwko Skały Pisanej; ścieżka odchodzi około 100 m powyżej wypływu spod Pisanej Skały, wiedzie kamiennymi schodkami przez skałki i las na piarżyste zbocze pod ścianami. Ścieżka do Jaskini Mylnej odchodzi w lewo, od rozwidlenia perci przejście zajmuje około 2 minuty.  Od wylotu jaskini wiedzie krótki i niski korytarz do salki zwanej Oknami Pawlickiego (dotąd można dojść bez światła). Dalej jaskinia tworzy poziomo rozwinięty labirynt. W miejscach, gdzie przecinają się szczelinowe korytarze znajdują się zwykle małe sale. Na dnie nie brak żwiru i otoczaków krystalicznych, świadczących o przepływie tędy strug Potoku Kościeliskiego w okresie przedlodowcowym i lodowcowym. Od głównego ciągu odbiega kilka odnóg: pierwsza w prawo do Wielkiej Izby, druga w lewo do komory zwanej Chóry, trzecia w lewo – do ładnej salki bocznej. Główny korytarz dochodzi niebawem do pięknie uformowanego poprzecznego ramienia zwanego Białą Ulicą. Stąd znaki prowadzą w prawa i wiodą śliskim, lecz ubezpieczonym poręczą gzymsem do północno-wschodniej części jaskini. Zwiedzanie jaskini wraz z odgałęzieniami zajmuje około 1 godziny.

Jaskinia Mroźna